• Rosyjska kolonizacja Ameryki Północnej
• Rosyjska kolonizacja Azji
• Ministerstwo Spraw Zagranicznych Federacji Rosyjskiej
• Reprezentacja Rosji w piłce nożnej
• Rzeki Rosji
• Rosyjska północ

Ewangeliarz Ostromira – najstarszy zachowany zabytek piśmiennictwa ruskiego pochodzący z lat 1056-1057. Zbiory Rosyjskiej Biblioteki Narodowej.

Bursztynowa komnata w Carskim Siole. Rekonstrukcja zniszczonego interieru z 2003 r.

Wygładzacz chmur, projekt autorstwa El Lissitzkiego, 1925.

Literatura i filozofia

 Osobny artykuł: literatura rosyjska.

Rosyjska (ruska) literatura, powstała na przełomie X-XI w. w związku z rozwojem piśmiennictwa i kultury feudalnej Rusi. Jej fundamentem stała się ustna twórczość ludowa – tzw. byliny, skazy, pieśni, legendy i inne przejawy folkloru. W rozwoju staroruskiej literatury XI-XIV w. znaczną rolę odegrały integralne związki Rusi z Bizancjum i kulturą południowosłowiańską, skąd przeniesione zostały na Ruś m.in. wzorce literatury religijnej. W monastyrach i cerkwiach, m.in. w Ławrze Pieczerskiej (1051), Troicko-Sergijewskiej (1337/1345) i Kiriłło-Biełozierskiej (1397), zaczęły się gromadzić literatury i sztuki, a one same po stuleciach przekształciły się w pomniki architektury. W XIII w., w wyniku rozbicia dzielnicowego Rusi kultura ruska zaczęła się rozwijać odmiennie w różnych dzielnicach kraju. Do najważniejszych zabytków literackich okresu staroruskiego należą m.in.: Ewangeliarz Ostromira (1056-1057), Ruska Prawda (XI w.), Powieść minionych lat autorstwa Nestora (1113), Słowo o wyprawie Igora (ok. 1186), Żywot Aleksandra Newskiego (XIII w.) oraz Zadońszczyzna autorstwa Sofoniusza (XIV w.).

W XV w. aspiracje zjednoczeniowe Księstwa Moskiewskiego doprowadziły do odbudowy ponadlokalnej, ogólnoruskiej kultury. Najbardziej wyróżniającymi się osobowościami w XV-wiecznej literaturze rosyjskiej byli Atanazy Nikitin, autor dzieła, pdt. Podróż za trzy morza (1466-1472) oraz Pachomiusz Logofet, autor Opowieści o książętach Włodzimierskich. Pod koniec XV w. została również sformułowana przez Filoteusza Teoria trzech Rzymów. Najważniejszymi zabytkami literatury XVI-wiecznej są monumentalne, wielotomowe dzieła Wielkie Czetji Mineje oraz Zwód Nikonowski, które stały się oficjalnymi kronikami ówczesnej Rosji^[81]. Literatura ruska i ruski język literacki rozwijały się również w Wielkim Księstwie Litewskim, gdzie ostatecznie zanikły w XVII w. ustępując literaturze polskiej i polskiemu językowi literackiemu. W XVII w. do najznaczniejszych pisarzy należał Awwakum Pietrow, autor pierwszego dzieła autobiograficznego w jęzku rosyjskim, pdt. Żywot protopopa Awwakuma (1672-1673) oraz Symeon Połocki, twórca rosyjskiego wiersza sylabicznego. Z XVII w. pochodzi także inny zabytek literatury rosyjskiej – Synopsis Kijowski (1674) autorstwa Innocentego Gizela.

Dynamiczny rozwój literatury rosyjskiej nastąpił w okresie oświecenia pod koniec XVIII w. Utworzono nowe szkoły i uniwersytety zorganizowane na wzór nowożytno-europejski. Okres ten nazywany jest "brązowym" w literaturze rosyjskiej. Do najważniejszych pisarzy tego okresu należą m.in. Michaił Łomonosow, Aleksandr Radiszczew, Antioch Kantemir, Gawriła Dierżawin, Aleksandr Gribojedow oraz przedstawiciel preromantyzmu Iwan Kryłow.

Aleksander Puszkin – portret pędzla Wasilija Tropinina z 1827 r. Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie.

Fiodor Dostojewski – portret pędzla Wasilija Pierowa z 1872 r. Galeria Trietiakowska.

Wiek XIX nazywany jest często "złotym" w literaturze rosyjskiej. W okresie tym pojawiły się liczne nowe prądy literackie i ideowe (m.in. romantyzm, realizm, socjalizm i anarchizm) w rezultacie czego powstały takie dzieła jak: Eugeniusz Oniegin (1833), Wojna i pokój (1865-1869) czy Zbrodnia i kara (1866). Do najważniejszych pisarzy tego okresu należą: Aleksander Puszkin, Michaił Lermontow, Taras Szewczenko (piszący także po ukraińsku), Iwan Turgieniew, Nikołaj Gogol, Fiodor Dostojewski, Lew Tołstoj, Michaił Sałtykow-Szczedrin, Nikołaj Niekrasow i Fiodor Tiutczew. Do najbardziej wpływowych filozofów tego okresu należą: jeden z twórców anarchizmu Michał Bakunin, ojcowie rosyjskiego socjalizmu Aleksander Hercen i Wissarion Bieliński oraz okcydentalista Timofiej Granowski. W połowie XIX w. sformułowano w Rosji zasady słowianofilstwa. Do najważniejszych przedstawicieli tego kierunku należą: Iwan Kiriejewski, Piotr Czaadajew i Nikołaj Danilewski. W XIX wieku na bazie dialektów zachodnioruskich powstały nowe języki literackie: ukraiński i białoruski, które nawiązywały do tradycji ruskich z byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Okres od 1880 do 1917 r. jest nazywany "srebrnym". W okresie tym uformował się akmeizm, kierunek literacki, do którego przedstawicieli należeli m.in.: Nikołaj Gumilow, Osip Mandelsztam i Anna Achmatowa. Wraz z końcem XIX w. pojawił się w Rosji dekadentyzm, który był szczególnie popularny wśród symbolistów (Dymitr Mereżkowski, Zinaida Gippius, Konstantin Balmont, Fiodor Sołogub i Walerij Briusow). Inni ważni pisarze okresu "srebrnego" to: Anton Czechow, Aleksandr Błok, Leonid Andrejew, Andriej Bieły, Maryna Cwietajewa, Siergiej Jesienin i Welimir Chlebnikow. Filozofami, którzy w owym czasie mieli istotny wpływ na rozwój literatury byli: pozytywista Maksim Kowalewski, przedstawiciel nihilizmu i anarchizmu Piotr Kropotkin oraz Nikołaj Strachow.

Około 1915 r. w Sankt Petersburgu uformowała się rosyjska szkoła formalna do której głównych działaczy należeli Wiktor Szkłowski i Boris Tomaszewski. Radykalni formaliści skupiali się także w Moskiewskim Kole Lingwistycznym, do którego należeli m.in. Roman Jakobson i Nikołaj Trubecki. Uczeni ci działali później w Czechosłowacji i USA, gdzie przyczynili się do powstania Praskiego Koła Lingwistycznego oraz stworzyli podstawy strukturalizmu.

Michaił Bułhakow

Od 1917 r. zaczyna dominować literatura o tematyce rewolucyjnej, z której następnie rozwinęła się rosyjska literatura radziecka. Pojawiły się liczne kierunki awangardowe i nowe prądy umysłowe. Do przedstawicieli internacjonalizmu należeli: Władimir Majakowski, Marc Chagall, Wasilij Kandinskij czy Włodzimierz Lenin. Futurystami byli: Wadim Szerszeniewicz, Wielimir Chlebnikow i Władimir Majakowski. Na początku lat 40. w literaturze zaczął dominować socrealizm, który obowiązywał do końca lat 50. Przedstawicielami socrealizmu byli m.in. Maksym Gorki i Michaił Szołochow. Do najsławniejszych pisarzy okresu radzieckiego należeli także: symbolista Ilja Erenburg, mistrz krótkich form Izaak Babel, Michaił Bułhakow, Borys Pasternak, Andriej Wozniesienski, Vladimir Nabokov, Bułat Okudżawa i Włodzimierz Wysocki.

W okresie radzieckim w znaczny sposób odstąpiono od tradycyjnych form kultury, usiłując zastąpić je nowymi, socjalistycznymi treściami. Począwszy od lat 80. widoczny jest powrót do starych tradycji ruskich przy czym jednocześnie nie próbuje się odrzucać dziedzictwa kulturowego okresu radzieckiego. Po zniesieniu cenzury (1985-1990) zaczęły być wydawane teksty do tej pory nieopublikowane w Rosji, m.in. niektóre utwory Aleksandra Sołżenicyna czy Wieniedikta Jerofiejewa. Do obecnie tworzących pisarzy należą m.in.: Władimir Sorokin, Wiktor Pielewin, Siergiej Łukjanienko i Wiktor Jerofiejew.

Muzyka i balet

Anna Pawłowa, Umierający łabędź

Podstawy muzyki rosyjskiej stanowi bogaty folklor muzyczny, którego historia sięga okresu Rusi Kijowskiej. Dynamiczny rozwój muzyki rosyjskiej nastąpił pod wpływem klasycyzmu na początku XIX w. Do najważniejszych kompozytorów tego okresu należy Michaił Glinka, który wraz ze swymi uczniami z tzw. "potężnej gromadki" (Aleksandr Borodin, Modest Musorgski, Nikołaj Rimski-Korsakow i inni) doprowadził do powstania rosyjskiej muzycznej szkoły narodowej. Do najsłynniejszych dzieł tego okresu należą opery: Życie za cara (1836), Borys Godunow (1868-1872) i Kniaź Igor (1869-1888). Istotnym wydarzeniem było założenie Rosyjskiego Towarzystwa Muzycznego (1859) przez Antona i Nikołaja Rubensteinów. Za najważniejszego kompozytora okresu romantyzmu uważa się powszechnie Piotra Czajkowskiego. Kontynuatorem tradycji romantycznych był m.in. XX-wieczny kompozytor Siergiej Rachmaninow.

Do najznaczniejszych kompozytorów w XX w. należeli m.in. Aleksandr Skriabin, Siergiej Rachmaninow, Igor Strawiński, Sergiusz Prokofiew oraz Dymitr Szostakowicz, autor VII Symfonii Leningradzkiej (1941). Do światowej sławy muzyków należą: skrzypkowie Dawid Ojstrach i Gidon Kremer, wiolonczelista i dyrygent Mścisław Rostropowicz, pianiści: Vladimir Horowitz, Światosław Richter i Emil Gilels oraz śpiewaczka operowa Galina Wiśniewska.

Rosyjski kompozytor Piotr Czajkowski skomponował najbardziej znane balety na świecie: Jezioro łabędzie (1875-1876), Dziadka do orzechów (1891-1892) i Śpiącą królewnę (1889). Na początku XX w. tancerze Anna Pawłowa i Wacław Niżyński wraz z impresariem Siergiejem Diagilewem i jego Ballets Russes położyli podwaliny pod taniec nowoczesny^[82]. W okresie radzieckim kontynuowano tradycje sięgające XIX wieku^[83]. Do największych gwiazd sceny radzieckiej należeli: Maja Plisiecka, Rudolf Nuriejew czy Michaił Barysznikow. Do najważniejszych światowych ośrodków baletu należą Teatr Wielki w Moskwie i Teatr Maryjski w Sankt Petersburgu.

Sztuki piękne

Kompleks zabudowań Ermitażu w Sankt Petersburgu – jedno z największych muzeów sztuki na świecie

Architektura miasta Rostów. Zdjęcie z 2006

Ławra Troicko-Siergijewska. Zdjęcie z 2007

Kozacy piszą list do sułtana. Obraz pędzla Ilji Riepina z lat 1880-1891. Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu

Stacja Kijowska, metro moskiewskie.

Najstarsze zabytki sztuki ludów pierwotnych na terenach Rosji pochodzą z paleolitu (statuetki, posążki zwierząt, rysunki naskalne itd.). Do epoki neolitu zaliczają się wyroby ceramiczne, rzeźba ornamentalna w kamieniu i kości. Z II-I tysiąclecia p.n.e. pochodzą wyroby artystyczne z metalu. Główną bazę sztuki rosyjskiej stanowiła kultura plemion południowo- i wschodniosłowiańskich, a także sztuka bizantyjska i grecka. Z VIII w. p.n.e. pochodzi najstarsza część zabudowy twierdzy i starego miasta w Derbencie.

X-XIII wiek

Rozwój sztuki ruskiej przypada na X-XI w. Rozpoczęto wówczas budowę licznych świątyń opartych na wzorcach bizantyjskich, ale noszących oryginalne cechy lokalne, zaczęła się rozbudowa miast (m.in. Nowogród Wielki, Suzdal, Jarosław) z twierdzą – kremlem, wokół którego mieścił się gród. Oprócz drewnianych budowli z silnymi wpływami budownictwa ludowego wznoszono także okazałe budowle kamienne. Do najznaczniejszych należą: niezachowana do naszych czasów Cerkiew Dziesięcinna w Kijowie (990-96), Sobór św. Sofii w Kijowie (1037), kreml nowogrodzki wraz z Soborem św. Sofii (989, przebudowa 1045-52) oraz sobór Spaso-Preobrażeński w Czernihowie (XI w.). W XII w. ukształtowało się kilka odrębnych szkół architektury i malarstwa, z czego na czołowej pozycji uplasowała się szkoła nowogrodzka. W okresie tym powstały bogato zdobione freskami cerkwie nowogrodzkie: Błagowieszczeńska (1180), św. Jerzego (1180) i Spas-Nieriedica (1198). Inne szkoły – pskowska oraz włodzimiersko-suzdalska – zapoczątkowały wznoszenie budowli z białego kamienia, harmonijnie wpisanych w krajobraz. Do najokazalszych tego rodzaju budowli należą: Cerkiew Borysa i Gleba w Kidekszy (1152), Sobór Spaso-Preobrażeński w Peresławie Zaleskim (1152), Sobór Uspieński (1158-89), Złote Wrota (1158-64) i Sobór św. Dymitra (1194-97) w Włodzimierzu, zamek kniazia Andrzeja Bogolubskiego (1158-65) i Cerkiew Pokrowa na Nerli (1165) w Bogolubowie, kreml suzdalski wraz z Soborem Rożdestwieńskim (1222-25, przebudowany w XVI w.) oraz Sobór św. Jerzego w Juriewie-Polskim (1230-34).

XIV-XVI wiek

Najazdy tatarskie zahamowały rozwój sztuki, ale już w XIV w. zaczęła się odradzać architektura na całej Rusi Północno-Wschodniej. W okresie tym powstały m.in. Monastyr Święto-Daniłowski w Moskwie (1300) – obecnie jedna z rezydencji patriarchów Moskwy i Wszechrusi, Ławra Troicko-Siergijewska w Siergijew Posadzie (1337/1345), Ławra Kiriłło-Biełozierska (1397), Monastyr Terapontowski nieopodal Wołogdy (1398) oraz Monastyr Sołowiecki (1429).

W wyniku przeniesienia siedziby metropolity ruskiego oraz wielkiego księcia z Włodzimierza do Moskwy (1325-28) miasto to stało się w XIV w. głównym ośrodkiem sztuki na Rusi. Założony w 1147 kreml moskiewski został w latach 1485-1495 rozbudowany według projektu włoskich architektów renesansowych Pietra Solariego i Marco Ruffo. Do najznaczniejszych obiektów w Moskwie z tego okresu należą: Plac Czerwony, Monastyr Czudowski (1358), Monastyr Wozniesieński (1389), Sobór Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny (1326, przebudowa 1475-79) architekta Aristotele'a Fioravantiego oraz Sobór Zwiastowania (XIV w., przebudowa 1484-89). W latach 1555-60 architekci Barma i Postnik Jakowlew zbudowali Cerkiew Wasyla Błogosławionego na Placu Czerwonym.

Innymi ważnymi zabytkami są: Monastyr św. Eutymiusza w Suzdalu (większa część zabudowy z XVI w.), Monastyr Nowodziewiczy pod Moskwą (1524), Cerkiew Wniebowstąpienia w Kołomienskoje (1535), kreml w Kazaniu (większa część zabudowy z XVI w.) oraz Pogost Kiży na jeziorze Onega (XVI w.). Okres ten wiąże się również z twórczością malarską Teofana Greka, Andrieja Rublowa i Prochora z Gorodca. Cerkwie moskiewskie były często bogato zdobione freskami m.in. w Soborze Zwiastowania na kremlu (1405) oraz licznymi ikonami. Pod wpływem działalności Andrieja Rublowa ukształtowała się w XVI w. szkoła stroganowska – najwybitniejsza szkoła w ikonografii ruskiej.

XVII-XX wiek

Robotnik i kołchoźnica – rzeźba Wiery Muchiny i Borisa Iofanowa z 1937. Dzieło stało się symbolem studia filmowego Mosfilm.

W Rosji przez szereg stuleci działało wielu zagranicznych artystów, przede wszystkim: bizantyjskich, włoskich, niemieckich i francuskich. Wiele barokowych obiektów w Sankt Petersburgu zostało zaprojektowanych przez szwajcarskiego artystę Domenico Trezziniego. Innymi artystami zagranicznymi działającymi w Rosji byli Włosi: Bartolomeo Rastrelli, Antonio Rinaldi, Giacomo Quarenghi i Carlo Rossi, Francuzi: Étienne Falconet, Jean-Baptiste de la Mothe i Jean-Baptiste Le Blond a także Andreas Schlüter. Wielu z nich postanowiło w Rosji osiąść na stałe i zostało nadwornymi artystami carów. Do najważniejszych zabytków tego okresu należą: historyczne centrum Sankt Petersburga oraz powiązane z nim obiekty w miejscowościach: Carskie Sioło, Peterhof, Pawłowsk, Strelna, Gatczyna, Oranienbaum, Ropsza, Pułkowo, Szlisselburg, Kronsztadt (XVIII-XX w.) – wszystkie na Liście światowego dziedzictwa UNESCO.

W 1757 została otwarta Akademia Sztuk Pięknych w Petersburgu, która nadała malarstwu rosyjskiemu rolę i status międzynarodowy. Do najwybitniejszych malarzy portretowych z Akademii należeli: Iwan Argunow, Fiodor Rokotow, Dmitrij Lewicki i Władimir Borowikowski. W XIX w. zaczął dominować realizm, który w znaczny sposób wpłynął na kształt rosyjskiej tożsamości. Rosyjski pejzaż z rozległymi rzekami, lasami dziewiczymi i gajami brzozowymi wraz z pełnymi wigoru scenami rodzajowymi i ich żywiołowymi bohaterami stał się symbolem rosyjskości. Istotnym wydarzeniem w historii malarstwa było powstanie stowarzyszenia tzw. pieriedwieżników (1870), organizującego ruchome wystawy w różnych regionach Rosji. Członkami stowarzyszenia byli m.in. Wiktor Wasniecow, Ilja Riepin, Wasilij Surikow, Iwan Kramskoj, Izaak Lewitan i Iwan Szyszkin.

Awangarda rosyjska obejmowała szereg zjawisk i zróżnicowanych kierunków w ramach modernizmu, które dominowały w sztuce rosyjskiej w latach 1890-1932. Szczególne miejsce zajęły kierunki: secesja, neoprymitywizm, konstruktywizm, suprematyzm, kubizm, futuryzm i rajonizm. Przedstawicielami awangardy rosyjskiej w architekturze byli: Michaił Eisenstein, Iwan Leonidow, El Lissitzky, Władimir Tatlin, Konstantin Mielnikow, w malarstwie i grafice: Michaił Wrubel, Aleksander Benois, Wasilij Kandinskij, Marc Chagall, Aleksander Rodczenko, Kazimierz Malewicz i Natalia Gonczarowa. Futuryści rosyjscy utworzyli grupy artystyczne Walet karowy (1909) i Ośli ogon (1910).

Wasilij Kandinskij – Fuga, olej na płótnie, 1914. Zbiory Fundacji Beyeler’a, Bazylea.

Inni ważni architekci rosyjscy to m.in. neoklasycyści Matwiej Kozakow i Wasilij Bażenow, oraz reprezentant inżynierii strukturalnej Władimir Szuchow. Do najważniejszych rzeźbiarzy należą: socrealiści Wiera Muchina i Jewgienij Wuczeticz, konceptualista i przedstawiciel soc-artu (radziecka odmiana pop-artu) Dmitrij Prigow oraz Zurab Cereteli.

Wielu rosyjskich artystów odniosło sukcesy zagranicą, m.in. jeden z twórców abstrakcjonizmu Wasilij Kandinskij, kubista oraz fowista Marc Chagall czy rzeźbiarz Naum Gabo. Do najważniejszych rosyjskich muzeów sztuki należą: Ermitaż, Galeria Trietiakowska, Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu i Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie. Najbogatsze zbiory twórczości ludów pierwotnych posiada Muzeum Antropologii i Etnografii przy Akademii Sztuk w Sankt Petersburgu.

Kinematografia

Kadr z filmu Ojciec Sergiusz z 1917 r. W roli ojca Sergiusza Iwan Mozżuchin.

Pancernik Potiomkin. Radziecki plakat filmowy z 1926 r.

Podczas kiedy na Zachodzie kino było przede wszystkim formą rekreacji i wypoczynku dla klasy pracującej, kinematografia rosyjska aż do wybuchu rewolucji w 1917 r. była rozrywką elity i była dostosowana do jej wymagań intelektualnych^[84]. Pierwsze filmy zostały wyświetlone w Rosji przez braci Lumière w 1896 r. W tym samym roku powstaje w Rosji pierwszy film uwieczniający koronację cara Mikołaja II na Kremlu autorstwa Camille Cerfa. W 1897 r. pojawiają się pierwsze filmy produkcji rosyjskiej o charakterze dokumentalnym. Do najważniejszych filmów z okresu Rosji carskiej należą m.in. Stieńka Razin (1908), Obrona Sewastopola (1911), Odejście wielkiego starca (1912) czy Ojciec Sergiusz (1917).

Kino rosyjskie i później radzieckie stało się po rewolucji lutowej jednym z najbardziej innowacyjnych ruchów kulturalnych, w rezultacie czego powstały takie dzieła jak np. Strajk (1924), Pancernik Potiomkin (1925), Mechanika mózgu (1926), Koniec Sankt-Petersburga (1927) i Październik: 10 dni, które wstrząsnęły światem (1928)^[85]. Radzieccy twórcy filmowi, przede wszystkim Siergiej Eisenstein i Andriej Tarkowski należeli do grona najbardziej innowacyjnych i wpływowych reżyserów. W 1919 r. aktor i reżyser Władimir Gardin otworzył w Moskwie Instytut Kinematografii – najstarszą uczelnię filmową na świecie. Za ojca radzieckiego kina można uważać Lwa Kuleszowa, reżysera i teoretyka sztuki, który w zasadniczy sposób wpłynął na powstanie Instytutu Kinematografii. Do jego uczniów należeli m.in. Wsiewołod Pudowkin i Siergiej Eisenstein. W atmosferze nadchodzącej wojny oraz w przeciągu II wojny światowej Eisenstein nakręcił dwa dramaty historyczne – Aleksander Newski (1938) oraz Iwan Groźny (1942-1946), mające głęboki wydźwięk polityczny. W 1922 Dziga Wiertow wraz z członkami grupy Kino-Oko ogłosił radykalny manifest, negujący rozrywkowe kino zachodnie przedstawiające wyidealizowany świat burżuazji oraz postulujący filmowanie zwykłych, prostych ludzi.

Od 1932 r. zaczyna dominować promowany przez władze socrealizm. W okresie tym powstają takie dzieła jak: Czapajew (1934), Lecą żurawie (1957) czy Ballada o żołnierzu (1959). W latach 60. i 70. wielką popularność zyskały komedie Leonida Gajdaja, np. Operacja Y, czyli nowe przypadki Szurika (1965), Brylantowa ręka (1968) i Iwan Wasiljewicz zmienia zawód (1973). W 1969 r. Władimir Motyl nakręcił Białe słońce pustyni – pierwszy film z gatunku "ostern". Film ten oglądany był przez radzieckich kosmonautów podczas lotów kosmicznych^[86].

W przeciągu lat 80. i 90. pomimo zniesienia cenzury, kino rosyjskie przeżywało kryzys spowodowany drastycznymi cięciami w dotacjach państwowych. Na początku XXI w., wraz z polepszeniem się sytuacji gospodarczej w kraju, kino rosyjskie doznało odrodzenia. Poziom produkcji filmowej w Rosji w bardzo krótkim czasie osiągnął wyższy pułap od produkcji brytyjskiej lub niemieckiej^[87]. Dochody z kinematografii wyniosły w 2007 roku 565 mln USD, o 37% więcej niż o rok wcześniej^[88]. Do najbardziej znanych filmów nakręconych po roku 1991 należą m.in. Spaleni słońcem (1994) i Cyrulik syberyjski (1998) Nikity Michałkowa a także Arka ruska (2002) Aleksandra Sukurowa. W ostatnich latach duży sukces komercyjny odniosły np. horror Straż nocna (2004), dramat wojenny 9 Kompania (2005) oraz film historyczny Taras Bulba (2009).

Kuchnia

Kuchnia rosyjska ze względu na różnorodność etniczną i kulturową kraju jest niezwykle bogata i różnorodna. Powstawała często w surowych warunkach klimatycznych a jej podstawy stanowią: ryby, drób, dziczyzna, grzyby, owoce leśne i miód. Ze względu na urodzaj żyta, pszenicy, jęczmienia i prosa na południu kraju, powstało w Rosji wiele rodzajów pieczywa, kwasu chlebowego, piwa i wódki. Głównymi składnikami zup i sosów o różnych smakach są potrawy sezonowe lub magazynowane oraz ryby i mięso. Za tradycyjne dania rosyjskie uważa się m.in. przepiórkę z pierogami, pielmieni, naleśniki, czarny kawior (podawany jako zakąska), wędzone, suszone lub surowe ryby (np. bieługa, jesiotr, tołpyga), paschę, barszcz, botwinkę i wiele innych.

Święta państwowe

 Osobny artykuł: Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej.

Żołnierz rosyjski

Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (ros. Вооружённые Си́лы Росси́йской Федера́ции) zostały utworzone na bazie Armii Radzieckiej po rozwiązaniu ZSRR. W dniu 7 maja 1992 na mocy ustawy prezydenta Borysa Jelcyna utworzone zostało rosyjskie Ministerstwo Obrony, któremu podlegają wszystkie rodzaje wojsk. Federacja Rosyjska należy do mocarstw nuklearnych.

Głównodowodzącym Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej jest prezydent Rosji (obecnie Dmitrij Miedwiediew), któremu podporządkowany jest Minister Obrony (obecnie Anatolij Sierdiukow). Wojska rosyjskie dzielą się na 6 rodzajów: Strategiczne Wojska Rakietowe (sztab we Włodzimierzu), Wojska Kosmiczne (sztab w Bajkonurze), Wojska Powietrzno-Desantowe, Siły Powietrzne (sztab w Kubince), Marynarkę Wojenną (sztab w Moskwie) oraz Wojska Lądowe (sztab w Moskwie).

Siły zbrojne podzielone są na 6 okręgów wojskowych tj.: Leningradzki Okręg Wojskowy, Moskiewski, Północnokaukaski, Nadwołżańsko-Uralski, Syberyjski, Dalekowschodni oraz Kaliningradzki Okręg Specjalny. Szczególny status posiada Zakaukaska Grupa Armijna stacjonującą w Armenii i częściowo podległa Północnokaukaskiemu OW. W skład marynarki wojennej wchodzą 4 Floty: Bałtycka (dowództwo w Bałtijsku), Północna (dowództwo w Siewieromorsku), Pacyfiku (dowództwo we Władywostoku) i Czarnomorska (dowództwo w Sewastopolu) oraz Flotylla Kaspijska (dowództwo w Astrachaniu).

Na początku 2008 r. wojsko rosyjskie liczyło ok. 900 tys. żołnierzy oraz 1,037 mln rezerwistów^[75]. Liczbę ludności zdolną do służby wojskowej szacuje się na 50,2 mln^[76]. Wydatki na zbrojenia mają wynieść w 2009 r. 39,4 mld $^[77].

Największymi agencjami prasowymi są: ITAR-TASS (powstała z fuzji agencji TASS i RIA Novosti w 1992 roku), Interfax, REGNUM, NEWSru, Inosmi.ru i Lenta. Ru.

Prasa

Do gazet o największych nakładach należą: Komsomolskaja Prawda, Izwiestija, Echo Moskwy, Tribuna, Prawda, Nowaja Gazieta, Nowoje Wriemia, Wiedomosti, Wriemia Nowostiej, Niezawisimaja Gazieta, The Moscow Times (wydawany po angielsku), Rossijskaja Gazieta i Sport-Express.

Stacje telewizyjne i radiowe

W Rosji działa obecnie około 3500 kanałów telewizyjnych i stacji radiowych^[70]. W 2006 roku było zarejestrowanych 58 000 czasopism, 14 000 mediów elektronicznych oraz 5500 spółek transmisyjnych. Mniej niż 10% z ogółu mediów jest własnością państwa^[71]. W 2007 roku udział koncernów zagranicznych w mediach rosyjskich stanowił ponad 50%^[72]. Najbardziej wpływowym koncernem medialnym jest Wszechrosyjski Państwowy Koncern Telewizyjny i Radiowy, który posiada 5 stacji telewizyjnych, 2 kanały międzynarodowe, 5 stacji radiowych i 80 regionalnych kanałów telewizyjnych oraz radiowych. Dwa z sześciu najczęściej oglądanych, ogólnokrajowych kanałów telewizyjnych (TNT i NTV) należą do Gazpromu, spółki akcyjnej, w której przeważający udział posiada państwo (38,3%)^[73][74].

Do najczęściej oglądanych stacji telewizyjnych należą kolejno: Pierwyj kanał, Rossija, Wiesti, TV Centr, NTV, TNT, Zwiezda, Russia Today (angielskojęzyczna) oraz Rusija Al-Jaum (arabskojęzyczna).

 Osobny artykuł: historia Rosji.

Prehistoria i starożytność

Przypuszczalne kierunki migracji ludności praindoeuropejskie na podstawie teorii kurhanowej. Fioletowo zaznaczony najstarszy obszar (4000-3500 lat p.n.e.). Barwa ciemnopomarańczowa oznacza obszary zasiedlone do ok. 2500 r. p.n.e. a barwa jasnopomarańczowa tereny zasiedlone do ok. 1000 r. p.n.e.

W czasach prehistorycznych szerokie stepy południowej Rosji były zasiedlone przez pasterskich nomadów. Według teorii kurhanowej ludność praindoeuropejska uformowała się na południu dzisiejszej Rosji (ok. 10 000 lat temu) a następnie migrując do Europy i Azji dała początek m.in. Grekom, Germanom, Celtom, Bałtom, Słowianom i ludom indo-irańskim. Przypuszczalnie ok. 6000-7000 lat temu przywędrowały z okolic Uralu do Europy Północnej pierwsze plemiona ugrofińskie. Nowoprzybyłe ludy wkrótce zdominowały ludność paleoeuropejską, która uległa całkowitej asymilacji z migrantami. W okresie starożytnym Step Pontyjski był znany jako Scytia a jego kresy zachodnie również jako Sarmacja. Dorzecze Dniepru było zasiedlone przez Słowian już w V w. n. e.^[29] Niektóre ziemie późniejszego Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, zwłaszcza obszary północno-wschodnie, zostały zasiedlone przez ludność słowiańską po 1000 r.

Starożytni Grecy założyli wiele kolonii na rosyjskim wybrzeżu Morza Azowskiego i Czarnego (m.in. Tanais, Fanagoria, Hermonassa, Gorgippia, Pitjos) przynosząc ze sobą zdobycze cywilizacji klasycznej. W wyniku zjednoczenia się greckich kolonii powstało nad Morzem Azowskim Królestwo Bosporańskie (ok. 480 p.n.e. – II wiek n.e.)^[30], które wkrótce stało się zależne od Cesarstwa rzymskiego a następnie Bizancjum.

W okresie starożytnym i we wczesnym średniowieczu przez terytorium Rosji wędrowały liczne ludy różnego pochodzenia, m.in. Hunowie, Alanowie, Awarowie, Bułgarzy, Chazarowie, Połowcy i Węgrzy. Ok. 632 roku powstało na południu Rosji pierwsze państwo bułgarskie, tzw. Stara Wielka Bułgaria, które upadło ok. 671 r. na skutek poniesionej klęski w wojnie z Chazarami. Bułgarzy emigrowali wówczas do Europy dając początek dzisiejszemu państwu bułgarskiemu oraz nad Wołgę, gdzie utworzyli Bułgarię Kamską (VII-XIII w.). W poł. VII w. na terenach Północnego Kaukazu powstał Kaganat Chazarski (ok. 650-969) – jedyne znane państwo judaistyczne, którego mieszkańcy nie byli etnicznymi Żydami^[31][32]. Chazarowie opanowali w VIII w. znaczne obszary południowej Rosji i Ukrainy podporządkowując sobie część wschodniej Słowiańszczyzny (m.in. plemię Polan).

Początki państwowości ruskiej

 Osobne artykuły: Narodziny Rusi, Ruś Kijowska.

Przez terytoria ruskie przebiegały szlaki handlowe łączące kraje Morza Bałtyckiego z Bizancjum i Bliskim Wschodem (tzw. szlak "od Waregów do Greków" i "szlak sarmacki"). Wyprawy handlowe Dnieprem, Wołgą, Donem i innymi rzekami zetknęły podróżujących tędy kupców i Waregów z plemionami słowiańskimi.

Ziemie rosyjskie w połowie IX wieku. Barwą czerwoną oznaczono najstarsze grody ruskie – obszary te stanowię kolebkę państwowości ruskiej. Linią niebieską oznaczono granice Kaganatu Chazarskiego. Ruś toczyła z Chazarami w IX w. wiele wojen i wyparła ich ostatecznie w X wieku z terytoriów dzisiejszej Ukrainy i południowej Rosji.

Pierwszymi historycznymi władcami ruskimi byli prawdopodobnie Waregowie (m.in. Ruryk i Oleg Mądry), którzy zgodnie z istniejącymi przekazami przybyli na ziemie ruskie przed 860 r. Przybycie Ruryka do Nowogrodu Wielkiego w 862 r. uważa się za symboliczny początek historii Rosji. Ruryk zdołał skupić pod swymi rządami część Waregów, plemion wschodniosłowiańskich (Słowienie, Krywicze i Połoczanie) oraz plemion ugrofińskich (Czudź, Weś, Merja, Muroma i Meszczera) i stworzył fundamenty państwa ruskiego, tzw. Rusi Nowogrodzkiej^[33]. Ruryk był także założycielem dynastii Rurykowiczów, która sprawowała rządy w Rosji do 1598 roku.

Z czasem część drużyny Ruryka (m.in. Askold i Dir) oddzieliła się od niego i udała się w dół Dniepru opanowując podległe Chazarom państwo Polan z ich największym grodem Kijowem. Wyprawa następcy Ruryka, księcia nowogrodzkiego Olega Mądrego na Kijów (882) doprowadziła do zjednoczenia północnych i południowych księstw ruskich oraz powstania Rusi Kijowskiej. Była ona początkowo luźnym związkiem księstw, które do ok. 2. poł. X w. zachowały szeroką autonomię. Oleg z przyczyn geopolitycznych przeniósł swą siedzibę z Nowogrodu Wielkiego do Kijowa, jednakże do końca XII w. Nowogród pozostawał największym miastem ruskim. Książęta kijowscy Oleg (panujący do 912 lub 922) i Igor Rurykowicz (panujący w latach 912/922-945) podpisali z Bizancjum układy handlowe, które gwarantowały krajowi zyskowny handel.

Rządząca w latach 945-957 księżna Olga scentralizowała państwo i stworzyła podstawy trwałego porządku administracyjnego. Kolejny władca, syn Olgi, Światosław I podejmował odległe wyprawy wojenne, docierając na Krym, Kaukaz i na Bałkany. Światosław toczył m.in. liczne wojny z Chazarami doprowadzając ok. 969 do ostatecznego upadku Kaganatu Chazarskiego. Ożeniony z siostrą cesarza bizantyjskiego Anną książę Włodzimierz I w 988 r. przyjął chrzest i uczynił z chrześcijaństwa oficjalną religię państwową.

Panujący w latach 1019-1054 Jarosław Mądry umocnił pozycję Cerkwi prawosławnej na Rusi Kijowskiej. Ustanowione przez niego zasady dziedziczenia tronu książęcego w oparciu o regułę senioratu nie zapobiegły rozbiciu jedności politycznej kraju.

Rozbicie dzielnicowe Rusi

Ruś w XI wieku (1015-1113).

Ruś w XII wieku (1113-1194).

Ziemie ruskie pod koniec XIV wieku.

W XI w. Ruś Kijowska podzieliła się na konkurujące ze sobą dzielnice. Na północy powstała Republika Nowogrodzka, na północnym zachodzie Księstwo Połockie, na południowym zachodzie księstwo Wołyńskie. W centralnej części powstały księstwa: Kijowskie, Turowskie i Smoleńskie, na północnym wschodzie księstwa Rostowskie i Muromskie, na południowym wschodzie: Czernihowskie, Perejasławskie i Tmutarakańskie^[34]. Z czasem podział ten uległ jeszcze większemu rozdrobnieniu, przy czym książęta, którym udało się zawładnąć Kijowem byli w hierarchii feudalnej wyżej postawieni od pozostałych książąt i posługiwali się tytułem wielkiego księcia. W przeciągu lat 1054-1224 na Rusi istniały 64 księstwa, 293 książąt usiłowało zasiąść na tronie a ich polityka doprowadziła do wybuchu 83 wojen domowych.

W 1125 r. z Księstwa Rostowskiego wyodrębniło się Księstwo Suzdalskie, które w 1157 r. przekształciło się w Księstwo Włodzimierskie. Z Księstwa Kijowskiego wyodrębniło się z czasem Księstwo Peremysko-Trembowlskie, z którego zaś w 1140 r. powstało Księstwo Halickie, połączone w 1199 r. unią personalną z Księstwem Wołyńskim.

W 1169 r. książę włodzimierski Andrzej I Bogolubski opanował Kijów uzyskując tym samym tytuł wielkiego księcia. Odmiennie od większości swoich poprzedników, nie przeniósł do tego miasta swej stolicy lecz po opanowaniu Kijowa osadzał tam podległych sobie książąt. Centrum swego państwa pozostawił Włodzimierz nad Klaźmą, który odtąd stał się stolicą wielkiego księstwa i przejął dominującą rolę Kijowa.

Jarzmo tatarskie

W XIII w. rosło zagrożenie księstw ruskich ze strony Złotej Ordy tatarskiej. Po klęsce sił rusko-połowieckich w bitwie nad Kałką (1223) Batu-chan podbił wszystkie ziemie ruskie z wyjątkiem księstw Połockiego i Pińskiego oraz Republiki Nowogrodzkiej, która jednak zmuszona była uznać zwierzchność Złotej Ordy i opłacać trybut. Tatarzy nie przejęli bezpośrednich rządów w podbitych księstwach, zadowolili się każdorazowym zatwierdzaniem kandydata do tronu książęcego we Włodzimierzu, który z kolei pełnił funkcje zwierzchnie nad resztą książąt i miał prawo zwracania się o pomoc do chana. W 1299 r. podczas wojny pomiędzy chanami złotoordyjskimi Toktą i Nogajem metropolita Wszechrusi Maksym przeniósł swą siedzibę ze zniszczonego Kijowa do Włodzimierza nad Klaźmą, w wyniku czego miasto to stało się zarówno głównym ośrodkiem politycznym jak i religijnym Rusi.

W XIII i XIV w. niektóre z zachodnich, mniejszych księstw ruskich przeszły w strefę wpływów nabierającej znaczenia Litwy. Litwa korzystając z rozbicia dzielnicowego i osłabienia Rusi walkami z Tatarami, wielokrotnie najeżdżała ziemie ruskie podporządkowując sobie księstwa Połockie i Pińskie^[35][36]. Po klęsce poniesionej przez Księstwo Kijowskie w bitwie z wojskami litewskimi nad Irpieniem (1320^[37]) Kijowszczyzna stała się zależna od Litwy, a w 1362 bezpośrednio do niej wcielona^[38]. Z inicjatywy książąt litewskich Rurykowicze kijowscy zostali pozbawieni władzy na Ukrainie, po czym emigrowali do Riazania^[39]. W wyniku wojny polsko-litewskiej (1340-1392) zostało zlikwidowane Księstwo Halicko-Wołyńskie a jego terytorium rozdzielone pomiędzy Polskę i Litwę.

W okresie panowania tatarskiego wodzem dużej rangi i zręcznym politykiem okazał się książę nowogrodzki Aleksander Newski. 1240 pokonał Szwedów (bitwa nad Newą), 1242 wojska Zakonu kawalerów mieczowych (bitwa na jeziorze Pejpus) i powstrzymał najeżdżające Ruś wojska litewskie. 1252 otrzymał od chana Sartaka Wielkie Księstwo Włodzimierskie, a wraz z nim zwierzchnictwo nad wszystkimi księstwami ruskimi.

Księstwo Moskiewskie

 Osobne artykuły: Księstwo Moskiewskie, Wielkie Księstwo Moskiewskie.

Pomnik tysiąclecia Rosji w Nowogrodzie Wielkim. Przybycie Ruryka do Nowogrodu Wielkiego w 862 roku uważa się za początek historii Rosji.

Rozwój terytorialny Księstwa Moskiewskiego (1300-1462).

Kozacy pod wodzą Jermaka zdobywają Syberię. Obraz pędzla Wasilij Surikowa namalowany w 1895 roku. Muzeum Rosyjskie w Sankt Petersburgu

Z walk o sukcesję po Aleksandrze Newskim zwycięsko wyszło niewielkie wówczas Księstwo Moskiewskie, w którym od 1263 r. zasiadał na tronie najmłodszy syn Aleksandra, Daniel, założyciel moskiewskiej linii Rurykowiczów.

W 1325 r. metropolita Wszechrusi Piotr przeniósł swą siedzibę z Włodzimierza nad Klaźmą do Moskwy. Syn Daniela Iwan I Kalita pokonał w 1328 r. przy pomocy Tatarów najgroźniejszego z konkurentów, księcia twerskiego Aleksandra Michajłowicza i w tym samym roku uzyskał tytuł wielkiego księcia włodzimierskiego. W 1328 r. Kalita przeniósł stolicę swego państwa z Włodzimierza nad Klaźmą do rodzimej Moskwy, co dało początek Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu. Nadal jednak wielcy książęta moskiewscy (do końca XIV wieku) najpierw obejmowali władzę we Włodzimierzu i tytułowali się wielkimi książętami włodzimierskimi.

Wnuk Kality Dymitr Doński w bitwie na Kulikowym Polu (1380) pokonał Tatarów, co stało się początkiem upadku Złotej Ordy na Rusi. Wraz z osłabieniem pozycji Tatarów znaczenia nabrały zjednoczeniowe dążenia książąt moskiewskich. Na przeszkodzie ich realizacji stanęła rozwijająca się potęga Wielkiego Księstwa Litewskiego (pozostającego od 1386 r. w unii personalnej z Polską), pod którego wpływami znalazły się dawne zachodnie ziemie Rusi Kijowskiej (m.in. od 1362 r. sam Kijów).

Zjednoczenie ziem ruskich

W 1462 r. tron moskiewski objął Iwan III Srogi, który w znacznej mierze zjednoczył kraj, wcielając do rządzonego przez siebie państwa: Jarosław (1463), Rostów (1474), Nowogród Wielki (1478) i Twer (1485). Korzystając z rozkładu Złotej Ordy Iwan III wstrzymał całkowicie wypłacanie daniny i odparłszy tatarskie ataki odwetowe (1472 i 1480), ostatecznie uwolnił ziemie ruskie spod panowania Tatarów.

Po upadku Konstantynopola (1453) Moskwa zyskała na znaczeniu jako spadkobierczyni Bizancjum, co podkreślić miało małżeństwo Iwana III z Zofią Paleolog (1472), bratanicą ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI Dragazesa, a także przejęcie bizantyjskiego dwugłowego orła jako herbu państwa oraz bizantyjskiego ceremoniału dworskiego. Aspiracje księstwa moskiewskiego sformułowano w tezie o Moskwie jako "trzecim Rzymie". W 1478 r. Iwan III jako pierwszy władca przyjął tytuł wielkiego księcia i cara Wszechrusi. Sprawujący od 1505 roku rządy Wasyl III dokończył dzieło jednoczenia kraju, przyłączając do swego państwa: Psków (1510), Smoleńsk (1514) i Riazań (1521). Wielkie Księstwo Moskiewskie stało się wówczas jedynym istniejącym państwem ruskim (zachodnie księstwa ruskie zostały wcześniej zajęte przez Litwę i Polskę).

Carstwo Rosyjskie

 Osobny artykuł: Carstwo Rosyjskie.

W 1547 r. odbyła się koronacja wielkiego księcia moskiewskiego Iwana IV Groźnego na "cara Wszechrusi", co dało początek Carstwu Ruskiemu^[40]. Nowa nazwa państwa miała wskazywać na fakt, iż w jego skład wchodzą wszystkie ziemie dawnej Rusi Kijowskiej, za wyjątkiem tych, które pozostawały zależne od innych państw. Aspiracje zjednoczeniowe Wielkiego Księstwa Moskiewskiego zostały oficjalnie uznane w 1554 r. przez Anglię i w 1576 r. przez Niemcy^[41]. Rządy Iwana IV Groźnego (1533-1584), mimo wielu pozytywnych reform wewnętrznych, wyniszczyły kraj. Szczególną rolę odegrała wprowadzona dla złamania opozycji bojarskiej tzw. oprycznina – spowodowała ona ruinę gospodarczą znacznych obszarów Rosji. Porażką zakończyła się toczona 1558-1582 walka o Inflanty i dostęp do Bałtyku. Odkrycie przez Richarda Chancellora (1553) północnej drogi morskiej (Przejście Północno-Wschodnie) dało Rosji po raz pierwszy w historii możliwość bezpośredniego kontaktu z państwami zachodnimi. Podbój zachodniej Syberii przez Kozaków pod dowództwem Jermaka Timofiejewicza (1582) zapoczątkował ekspansję rosyjską na wschód, która ostatecznie sięgnęła wybrzeży Pacyfiku, granic chińskich i objęła nawet część Ameryki Północnej.

Car Iwan IV Groźny. Miniatura z Wielkiej Księgi Państwowej z 1672 roku, zbiory Petersburskiego Instytutu Archeologicznego. Pomimo że tytułu cara używał już Iwan III Srogi, dopiero Iwan IV podniósł de facto państwo rosyjskie do rangi carstwa.

Piotr I Wielki. Obraz pędzla Paula Delaroche z 1838 r. Paryż. W 1721 Piotr I przyjął tytuł cesarza-imperatora dając tym samym początek Imperium Rosyjskiemu.

Po śmierci Iwana IV regentem w imieniu niezdolnego jeszcze do sprawowania rządów Fiodora I Iwanowicza został szwagier cara, Borys Godunow, który po śmierci Fiodora (1598) sam koronował się na cara. 1589 metropolita Jow został staraniem Borysa Godunowa wybrany na pierwszego patriarchę Moskwy i Wszechrusi i zatwierdzony na to stanowisko przez patriarchę Konstantynopola, Jeremiasza II, co doprowadziło do uniezależnienia się ruskiej Cerkwi prawosławnej. Sprawne rządy Borysa Godunowa nie zdołały jednak odtworzyć zrujnowanej gospodarki kraju. Po jego śmierci (1605) zjawiska kryzysowe nasiliły się, wybuchła wojna domowa, nastał okres tzw. Wielkiej Smuty.

Panujący szybko zmieniali się na tronie, kraj najeżdżany był często przez obce wojska, m.in. w 1610 wojska polskie Władysława IV Wazy zajęły i okupowały do 1612 Moskwę. Okres walki o władzę zakończył w 1613 wybór na tron carski Michała Fiodorowicza, założyciela dynastii Romanowów.

Kolejni władcy umacniali swoją pozycję, wprowadzając rządy autokratyczne. Stale rosnące obciążenia nakładane na poddanych carskich prowadziły do częstych wybuchów niezadowolenia społecznego (powstania – 1648 w Moskwie, 1650 w Nowogrodzie, 1670-1671 powstanie chłopskie pod wodzą Stieńki Razina).

Panujący w latach 1645-1676 Aleksy I Michajłowicz ograniczył prawa bojarów na rzecz nowej szlachty (tzw. dworianstwa) oraz mieszczan, jednocześnie ustanowił prawne przywiązanie chłopów do ziemi (1649). Reformy patriarchy Nikona stały się jedną z przyczyn rozłamu w Cerkwi prawosławnej i powstania nowej grupy wyznaniowej tzw. staroobrzędowców.

W polityce zagranicznej Romanowowie kierowali się zasadą zjednoczenia całości ziem ruskich. Dzięki decyzjom rady perejasławskiej i długoletniej wojnie z Rzeczpospolitą (1654-1667) Rosja uzyskała panowanie nad Lewobrzeżną Ukrainą z Kijowem. Trwałe włączenie się Rosji w dzieje europejskie przyniosła wielka wojna północna (1700-1721), która zakończyła dominację Szwedów w basenie Morza Bałtyckiego, a zarazem otworzyła Rosjanom możliwość nieskrępowanych kontaktów z Zachodem.

Imperium Rosyjskie

 Osobny artykuł: Imperium Rosyjskie.

W czasie panowania Piotra I Wielkiego 1703 przeniesiono stolicę kraju do nowo zbudowanego Petersburga, nad Bałtyk. 1710 Piotr I zajął Rygę i Rewel, a poprzez pokój nysztadzki (1721) zagwarantował krajowi szeroki dostęp do wybrzeża bałtyckiego. Na mocy tego układu Liwonia, Estonia (z Ozylią i Hiumą), Ingria, Wyborg i Kexholm zostały przyłączone do Rosji. Piotr I prowadził politykę merkantylistyczną, opiekował się miastami i mieszczaństwem, popierał rozwój manufaktur. Szybko rozwijał się wówczas przemysł metalurgiczny, wzrastała liczba manufaktur tkackich. W latach 1718-1722 wprowadzono scentralizowany system administracji państwowej. Zreformowano Kościół, patriarchów zastąpił Świątobliwy Synod Rządzący, tj. kontrolowany przez państwo, kolegialny organ władzy. Poprzez wprowadzenie tzw. czynu, tj. 14-stopniowej tabeli rang urzędniczych, hierarchię społeczną oparto na pozycji w służbie państwowej. W 1721 Piotr I przyjął tytuł cesarza-imperatora co dało początek Imperium Rosyjskiemu.

Od czasów Piotra I pogłębił się dualizm rosyjskiej struktury społecznej – obok chłopów, warstwy dźwigającej wszelkie ciężary, występowała warstwa uprzywilejowanej szlachty. Modernizacja Rosji zapoczątkowana przez Piotra I w dużej mierze uzależniona była od dopływu fachowców z zagranicy. Na otwartej w 1725 w Petersburgu Akademii Nauk większość wykładowców stanowili specjaliści z zagranicy.

Śmierć Piotra I (1725) na długie lata osłabiła kraj. Dopiero panująca w latach 1762-1796 Katarzyna II przywróciła Rosji rolę mocarstwa. Zwycięskie wojny z Turkami (1768-1774, 1787-1792) otworzyły szeroki dostęp do Morza Czarnego, 1783 Rosja anektowała Krym, poprzez uczestnictwo w rozbiorach (1772, 1793, 1795) zyskała wschodnie ziemie Rzeczpospolitej.

Wojska rosyjskie wkraczają do zdobytego Paryża, 1814. Na czele, na białym koniu car Aleksander I. Obraz nieznanego autora.

Imperium Rosyjskie w czasie największego rozwoju terytorialnego w 1866 roku. Barwa jasnozielona oznacza terytoria zależne.

Panujący w latach 1796-1801 syn Katarzyny II Paweł I kontynuował politykę ekspansji, anektując w 1801 Gruzję. Aleksander I, który w wyniku rewolucji pałacowej przejął władzę po niepopularnym wśród szlachty ojcu, dzięki pokonaniu Wielkiej Armii Napoleona pod Moskwą (1812) i zdobyciu Paryża (1814) zapewnił Rosji dominującą pozycję na kontynencie europejskim. Poszerzył granice kraju o Wielkie Księstwo Finlandii (1809), Besarabię (1812), Dagestan i terytorium dzisiejszego Azerbejdżanu (1813).

Na kongresie wiedeńskim (1815) Rosja zainicjowała powstanie Świętego Przymierza, którego celem miało być zachowanie istniejącego porządku europejskiego, w szczególności tłumienie ruchów liberalnych. Za panowania Mikołaja I (1825-1855), po pacyfikacji powstania dekabrystów (1825), powstania listopadowego w Polsce (1830), powstania węgierskiego (1849), Rosja zyskała przydomek "żandarma Europy". Porażka w wojnie krymskiej (1853-1856) przyniosła utratę przez Rosję pozycji hegemona w Europie.

Aleksander II (panujący w latach 1855-1881) przeprowadził w 1861 uwłaszczenie chłopów (na terenie Królestwa Polskiego dopiero w 1864 jako bezpośrednie następstwo powstania styczniowego). Za jego rządów wprowadzono ponadto samorząd terytorialny (ziemski), samorząd miejski, uregulowano sprawy sądownictwa i tryb pełnienia służby wojskowej, złagodzono cenzurę.

W polityce zagranicznej Rosja kontynuowała ekspansję na wschód (1860 – założenie Władywostoku, uznanie przez Chiny granic na Amurze i Ussuri). W Azji środkowej Rosja zajęła tereny do granicy z Persją i Afganistanem. Na Kaukazie trwający od wielu dziesiątków lat opór przeciwko Rosjanom został ostatecznie złamany w 1859, wraz ze stłumieniem powstania pod wodzą Imama Szamila.

Wojna francusko-pruska (1870-1871) dała Rosji możliwość wyzwolenia się z klauzul traktatu paryskiego (1856), krępujących jej swobodę na Morzu Czarnym. Rosnące tendencje panslawistyczne skierowały w latach 70. XIX w. zainteresowanie Rosji w kierunku Bałkanów, co w rezultacie doprowadziło do wybuchu wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878).

W polityce wewnętrznej wyraźnie dały znać o sobie rosnące problemy społeczne. Pojawił się wpływowy, biorący w obronę chłopów ruch narodników – początkowo idealistyczno-reformatorski, od 1879, tj. od utworzenia Narodnej Woli, ewoluował w kierunku rewolucyjnego terroryzmu. Jego ofiarą padł w 1881 car Aleksander II.

Mapa Generalna Królestwa Polskiego z 1820 r. sporządzona w dwóch językach urzędowych Królestwa – polskim i rosyjskim.

Aleksander III (panujący w latach 1881-1894) wzmógł stosowane przez państwo środki represji. Prześladowania dotknęły nie tylko radykalnych rewolucjonistów, zaostrzyły się także m.in. formy rusyfikacji stosowane w Polsce, guberniach nadbałtyckich i Finlandii. W polityce zagranicznej Rosja utrzymywała sojusz z Niemcami i Austro-Węgrami, wzmogła ekspansję gospodarczą na Daleki Wschód.

Rywalizacja o wpływy w Mandżurii i Korei doprowadziła do wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905) i zaostrzenia stosunków z Wielką Brytanią. Na Bałkanach Rosja poniosła dyplomatyczną klęskę utraciwszy wpływy w Bułgarii, która związała się z Austro-Węgrami. W konflikcie Austro-Węgier z Serbią (28 VII 1914) Rosja poparła Serbię pochopnie ogłaszając (31 VII 1914) mobilizację generalną, co skłoniło Niemcy do wypowiedzenia wojny Rosji (1 VIII 1914). Lokalny konflikt Austro-Węgier z Serbią zmienił się wkrótce w I wojnę światową, która doprowadzić miała do upadku carskiej Rosji. Genezą przyszłego upadku były nawarstwiające się, nie rozwiązane konflikty społeczne.

Od lat 90. XIX w. przy pomocy pożyczek zagranicznych realizowano program przyspieszonej industrializacji kraju. W wielkich ośrodkach przemysłowych, w miastach stołecznych i na południu Ukrainy pojawiła się nowa klasa najemnych pracowników przemysłowych. Do 1913 liczebność proletariatu wzrosła do ok. 3 mln osób, tj. podwoiła się w stosunku do 1890, a jego nastroje coraz bardziej się radykalizowały.

W rolnictwie wytwarzającym przeszło połowę dochodu kraju i dostarczającym głównie towarów eksportowych (zboża, bydła, drewna) także wystąpiły zjawiska prowadzące do zaostrzenia sytuacji społecznej. Konieczny do finansowania wzrostu gospodarczego przyrost eksportu realizowano poprzez drastyczne ograniczenie konsumpcji wewnętrznej, co prowadziło do pogłębiania się ubóstwa szerokich rzesz chłopów. Rosnący niedostatek powodował masowe migracje biedoty wiejskiej do miast. Zapoczątkowana w 1906 przez premiera Piotra Stołypina reforma agrarna, wskutek zamachu na niego (1911) i wybuchu I wojny światowej, została przerwana.

Radykalizacja nastrojów społecznych sprzyjała tworzeniu się nielegalnych organizacji i struktur o charakterze rewolucyjnym. 1897 powstała w Rosji żydowska organizacja socjaldemokratyczna – Bund. 1898 w Mińsku powołano Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą Rosji, w oparciu o tradycje narodnickie w 1901 powstała partia socjalistów-rewolucjonistów (eserowcy).

Agitacja działających w podziemiu grup rewolucyjnych, nabrzmiałe problemy społeczne spowodowały wybuch rewolucji 1905-1907. Wydany przez cesarza Mikołaja II pod wpływem strajku generalnego manifest (30 X 1905) zapowiadał zaprowadzenie podstawowych praw obywatelskich – prawa do zgromadzeń, wolności słowa, wolności prasy, prawa do zrzeszania się, obiecywał powołanie organu przedstawicielskiego (Dumy) o uprawnieniach ustawodawczych.

"Towarzysz Lenin oczyszcza Ziemię z plugastwa". Plakat z 1920 r.

Przyrzeczenia cesarskie w pełni zaspokajały żądania rewolucyjnych liberałów (kadetów i oktiabrystów), późniejsze zamieszki wybuchły z inspiracji bolszewików (powstanie w Moskwie w grudniu 1905) bądź pojawiały się samorzutnie. Porewolucyjny okres rządów w oparciu o Dumę, która mimo bardzo ograniczonych uprawnień stwarzała pozory konstytucjonalizmu, rozwijał świadomość polityczną szerokich kręgów społecznych, tworząc przesłanki obalenia caratu.

Upadek caratu

Obciążenia gospodarcze i techniczne Rosji w związku z I wojną światową przerastały możliwości kraju. Poniesione w 1915 porażki zmusiły armię rosyjską do wycofania się z Królestwa Polskiego oraz z guberni: grodzieńskiej, wileńskiej, kowieńskiej, kurlandzkiej i innych obszarów. Grożąca katastrofa gospodarcza doprowadziła do upadku monarchii. Masowa demonstracja w Piotrogrodzie (8 III 1917) przerodziła się w ogólnonarodowe powstanie robotników i żołnierzy (rewolucja lutowa w Rosji 1917), które spowodowało abdykację Mikołaja II (15 III 1917). Na czele państwa stanął Rząd Tymczasowy pod przewodnictwem księcia Gieorgija Lwowa.

Możliwości działania rządu były ograniczone wskutek nacisków wywieranych przez Piotrogrodzką Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, rezultatem sporów stało się tzw. dwuwładztwo w kraju. W ogłoszonych przez Włodzimierza Lenina tzw. Tezach kwietniowych znalazł się m.in. postulat przekazania pełni władzy radom robotniczym i żołnierskim. Żądanie to przygotowało grunt pod rewolucję październikową, w wyniku której obalony został Rząd Tymczasowy, a całą władzę przejęli bolszewicy.

10 I 1918 na III Ogólnorosyjskim Zjeździe Rad uchwalono konstytucję Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (RFSRR), w której rolę decydującej siły politycznej zagwarantowali sobie bolszewicy.

W Cerkwi prawosławnej zniesiono (1917) wprowadzony przez Piotra I Świątobliwy Synod Rządzący przywracając godność patriarchy.

Związek Radziecki

 Osobne artykuły: Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka.

Radziecka i rosyjska stacja kosmiczna Mir. Zdjęcie z 1998 r.

Podczas rewolucji październikowej i wojny domowej (1917-1923) bolszewicy złamali opór eserowców, mienszewików i pokonali białe armie. Na mocy postanowień traktatu brzeskiego zawartego z państwami centralnymi i kończącego I wojnę światową, Rosja straciła: Ukrainę, Polskę, gubernie nadbałtyckie i Finlandię. Siły Ententy (m.in. amerykańskie i brytyjskie) rozpoczęły wkrótce serię interwencji zbrojnych w Rosji w celu zabronienia przejęcia władzy przez komunistów i wzmocnieniu wojsk Białych, co doprowadziło do jeszcze większej eskalacji konfliktu i nasileniu się tzw. "białego" jaki i "czerwonego terroru". W wyniku I wojny światowej, wojny domowej oraz utraty części terytoriów Rosja straciła ok. 25 mln obywateli^[42] a gospodarka i infrastruktura Rosji legły w gruzach.

W przeciągu wojny domowej RFSRR razem z republikami radzieckimi: Ukrainy, Białorusi i Zakaukazia utworzyły 30 XII 1922 ZSRR. Rosyjska FSRR pełniła rolę dominującą w przeciągu 74-letniej historii ZSRR. Związek Radziecki był nadal często utożsamiany z „Rosją“ a jego obywatele nazywani "Rosjanami." W Rosji jako największej republice związkowej żyła ponad połowa populacji radzieckiej. Po śmierci Lenina w 1924, Józef Stalin przejął całkowitą władzę w państwie co doprowadziło do powstania dyktatury. Stalin rozpoczął wprowadzać gospodarkę planową, szybką industrializację znacznych obszarów wiejskich i kolektywizację rolnictwa co doprowadziło do transformacji ZSRR w potężny ośrodek gospodarczy w niewiarygodnie krótkim czasie. Zmiany te jednakże kosztowały życie 7-9 mln mieszkańców, którzy padli ofiarą okrutnej polityki^[43].

Wielka trójka: premier Wielkiej Brytanii Winston Churchill, prezydent USA Franklin Roosevelt i Stalin na Konferencji w Jałcie, luty 1945.

Pierwszy człowiek w kosmosie, Jurij Gagarin

17 września 1939 po wcześniejszym uzgodnieniu z hitlerowskimi Niemcami, Związek Radziecki napadł na Polskę. 22 VI 1941 r. Niemcy wraz z sojusznikami napadły na Związek Radziecki^[44] otwierając tym samym front wschodni w II wojnie światowej. Pomimo początkowych sukcesów wojska faszystowskie zostały zmuszone do odwrotu po bitwie pod Moskwą i poniosły klęskę w wielkiej bitwie o Stalingrad^[45]. W latach 1944–1945 Armia Czerwona zajęła Europę Wschodnią i w maju 1945 zdobyła Berlin. W wyniku wojny Związek Radziecki stracił 10,6 mln żołnierzy^[46] oraz 11^[47]-15,9 mln^[48] cywili. Pomimo iż w wyniku zniszczeń spowodowanych wojną gospodarka ZSRR była w znacznej mierze zrujnowana^[49] Związek Radziecki stał się po wojnie jednym z dwóch światowych supermocarstw. Armia Czerwona okupowała niemal wszystkie kraje Europy Wschodniej wraz ze wschodnią częścią Niemiec i Austrii. Prawie wszystkie zajęte przez Armię Czerwoną kraje stały się później satelitami ZSRR. W 1948 r. ZSRR stał się drugim po USA mocarstwem nuklearnym oraz zainicjował powstanie Układu Warszawskiego (1955) jako odpowiedzi na powstanie NATO (1949). Rozpoczął się okres rywalizacji pomiędzy USA i ZSRR o hegemonię nad światem nazywany zimną wojną.

Po śmierci Stalina, radziecki przywódca Nikita Chruszczow skrytykował system polityczny wprowadzony przez swojego poprzednika i rozpoczął proces destalinizacji. Zlikwidowano gułagi, zwolniono i zrehabilitowano miliony więźniów. W okresie rządów Chruszczowa nasilający się konflikt pomiędzy USA i ZSRR osiągnął apogeum po tym jak USA umieściły w Turcji a ZSRR na Kubie pociski balistyczne uzbrojone w głowice jądrowe^[50]. W 1957 ZSRR wystrzelił pierwszego satelitę Sputnik 1 a w 1961 Jurij Gagarin został pierwszym człowiekiem w kosmosie okrążając Ziemię na pokładzie statku kosmicznego Wostok 1.

W 1964 władzę przejął Leonid Breżniew. W 1979 ZSRR rozpoczął interwencję w Afganistanie, która nie przyniosła oczekiwanych sukcesów. Sponsorowanie proradzieckich reżimów (m.in. Wietnam, Kuba), partii i ruchów komunistycznych na całym świecie oraz koszty wyścigu zbrojeń były wielkimi obciążeniami dla gospodarki radzieckiej, która przeżywała okres stagnacji. Kryzys gospodarczy i wojna w Afganistanie spowodowały odrodzenie ruchów religijnych i nacjonalistycznych w wielu regionach ZSRR.

W 1985 rządy objął Michaił Gorbaczow, który rozpoczął proces modernizacji kraju. Symbolami zmian stały się głasnost i pieriestrojka. Zbyt późno i nieudolnie przeprowadzane reformy nie doprowadziły do zatrzymania nasilającego się kryzysu gospodarczego i rozkładu państwa. 10 VII 1991 prezydentem RFSRR został Borys Jelcyn, który doprowadził do usunięcia komunistów z rządu ZSRR. 8 XII 1991 zawarto układ białowieski. Traktat ten głosił, że ZSRR jako podmiot prawa międzynarodowego i byt geopolityczny przestał istnieć, a na jego miejsce już suwerenne kraje powołują Wspólnotę Niepodległych Państw. Układ podpisali ze strony Rosji – Borys Jelcyn, Ukrainy – Leonid Krawczuk i Białorusi – Stanisław Szuszkiewicz.

Federacja Rosyjska

Po 1990 r. doszło na Północnym Kaukazie do kilku konfliktów zbrojnych o podłożu narodowościowym. Konflikty te przybierały formę powstań islamskich skierowanych przeciwko siłom federalnym jak i walk pomiędzy poszczególnymi grupami etnicznymi i klanami. Od kiedy separatyści czeczeńscy ogłosili 6 IX 1991 r. niepodległość dochodziło do walk partyzanckich (I wojna czeczeńska, II wojna czeczeńska) pomiędzy różnymi grupami rebeliantów czeczeńskich i wojskami rosyjskimi. Separatyści czeczeńscy zorganizowali wiele ataków terrorystycznych skierowanych przeciwko cywilom, m.in. w teatrze w Moskwie i szkole w Biesłanie, których ofiarą padły setki ludzi a one same wzbudziły wielką uwagę społeczności międzynarodowej.

Wysoki deficyt budżetowy w 1997 i kryzys finansowy w Azji w 1998 r. doprowadziły do kryzysu ekonomicznego^[51] i gwałtownego spadku PKB w Rosji^[52]. 31 XII 1999 r. Borys Jelcyn zrezygnował z urzędu prezydenta przekazując władzę w ręce premiera Władimira Putina, który w 2000 r. wygrał wybory prezydenckie. Putin zyskał popularność dzięki opanowaniu sytuacji w Czeczenii, choć na Północnym Kaukazie nadal dochodzi do sporadycznych incydentów zbrojnych. Wysokie ceny ropy naftowej oraz początkowe osłabienie kursu rubla połączone z wysokim popytem na rynku krajowym, konsumpcją i inwestycjami doprowadziły do szybkiego wzrostu gospodarczego, poprawienia standardów życia w Rosji i częściowej odbudowy wpływów na arenie międzynarodwej. Liczne reformy wdrożone w okresie prezydentury Putina, zwłaszcza te wzmacniające struktury państwowe Rosji, zostały oznaczone przez niektóre państwa zachodnie jako „niedemokratyczne“^[53]. Rządy Putina doprowadziły do przywrócenia porządku, stabilności i rozwoju gospodarczego, co zapewniło mu ogromną popularność w Rosji^[54]. 7 III 2008 r. wybory prezydenckie w Rosji wygrał Dmitrij Miedwiediew.

Nazwa Rosja, którą zaczęto używać pod koniec XV wieku, pochodzi od greckiej nazwy Rusi Ῥώς (Rhos). Zatem Rosja znaczy tyle co "Ruś"^[4]. O ile etymologia słowa Rosja wydaje się oczywista, o tyle pochodzenie słowa Ruś wzbudza wiele kontrowersji. W historii wywodzono ją od nazwy starożytnego plemienia Roksolanów (hipoteza Szymona Zimorowica i Gieorgija Wiernadskiego), albo od słowa "rossieja" co oznacza "po ziemi, daleko" (hipoteza Macieja Stryjkowskiego). Współcześni językoznawcy wywodzą najczęściej nazwę "Ruś" od ugrofińskiego słowa "Ruotsi", które oznacza "mieszkańcy wybrzeża", "brzeżanie". Finowie do dzisiaj nazywają tak również Szwedów, od których słowo to mogli przejąć, gdyż roslag oznacza w staronordyjskim "wybrzeże"^[5]. Przez szereg stuleci używano dwóch nazw kraju równolegle. Nazwa Rosja stała się zdecydowanie bardziej popularna od Rusi dopiero w XVIII wieku.